Cumhur Sinan ÖZDEMİR

1- GİRİŞ
4857 sayılı İş Kanunu işçi ve işveren arasındaki ilişkileri düzenleyen bir kanundur. Bu iki taraf arasındaki iş sözleşmesinden işçinin bazı borçları doğmaktadır. Bu borçlar; iş görme borcu, işverenin talimatına uyma borcu, sadakat borcu, hesap verme ve rekabet etmeme gibi borçlardır. İşçiye ait olan bu borçlardan işverenin talimatına uyma (itaat) borcu, işverenin yönetim (sevk ve idare) hakkının karşısında olan bir borçtur. İşveren, işyerindeki düzeni sağlamaya yönelik olarak bazı talimatlar verebilmektedir. Bu talimatların düzenli bir şekilde uygulanabilmesi için ise disiplin şarttır. Çalışma disiplinini sağlamaya yönelik 4857 sayılı İş Kanunu’nda yer alan yaptırımlarından bir tanesi de ücret kesme cezasıdır. İşyerinde çalışma düzenini sağlamak işverenlerin hakkıdır. Bunun için yazılı iş sözleşmesi içinde veya ek olarak işyeri disiplin kuralları oluşturabilir, kuralların ihlali sonucu işçiye ücret kesme cezasıda uygulayabilirler. İşverenin toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmelerinde gösterilen sebeplerle işçi ücretlerinden ceza olarak yaptığı kesintilere ceza parası denir. İşveren iş sözleşmesi veya toplu sözleşmelerde gösterilmiş olan sebepler dışında işçisine ücret kesme cezası veremez.
2- İŞÇİ ÜCRETİNDEN KESİNTİ
4857 sayılı İş Kanunu’nun, 38’inci maddesi gereği; işveren toplu sözleşme veya iş sözleşmelerinde gösterilmiş olan sebepler dışında işçiye ücret kesme cezası veremez. İşçi ücretlerinden ceza olarak yapılacak kesintilerin işçiye derhal sebepleriyle beraber yazılı olarak bildirilmesi gerekir. Yasal düzenlemede de açıkca belirtildiği üzere;
- İşçi ücretlerinden ceza olarak yapılacak kesinti işverence işçiye derhal sebepleriyle beraber yazılı olarak bildirilecektir.
- Ceza kesinti sebepleri iş sözleşmelerinde ve/veya toplu iş sözleşmesinde açıkca belirtilecektir.
2.1-Ücret Kesme Cezasını Gerektiren Fiil ve Haller
İş Kanunu’nda ücret kesme cezasını gerektiren haller açıkca belirtilmemiştir. Kanaatimce aşağı sayılan halllerin varlığı ve iş sözleşmesinde/toplu iş sözleşmesinde yer alması şartıyla işçilere ücret kesme cezası uygulanabilecektir.
- Bir ayda üç güne kadar geçerli bir neden olmaksızın işe gelmemek.
- Kasıtlı olarak, verilen emir ve görevleri tam ve zamanında yapmamak, görev mahallinde işverenlikçe belirlenen usul ve esasları yerine getirmemek, görevle ilgili belge, araç ve gereçleri korumamak, bakımını yapmamak, hor kullanmak.
- Görev sırasında işverenliğin itibar ve güveninin sarsılmasına neden olabilecek davranışlarda bulunmak.
- Görevle ilgili konularda yükümlü olduğu kişilere yalan ve yanlış beyanda bulunmak.
- Görev sırasında âmirine sözle veya hal ve hareketleri ile saygısız davranmak.
- İşyeri sınırları içerisinde bir yerin toplantı, tören ve benzeri amaçlarla izinsiz olarak kullanılmasına yardımcı olmak.
- Haklı gerekçe olmadan kurumlara toplu müracaat veya işverenliği şikâyet etmek.
- İzinsiz işyerini terk etmek.
- Göreviyle ilgisi olmadan işini aksatacak şekilde telefon ile görüşmek ve/veya internete girmek.
- Sigara içme yasağına uymamak.
2.2- Ücret Kesme Cezası Sınırı
- İş Kanunu’nun, 38’inci maddesi gereği;işçi ücretlerinden yapılacak kesintiler bir ayda iki gündelikten veya parça başına yahut yapılan iş miktarına göre verilen ücretlerde işçinin iki günlük kazancından fazla olamaz.
- Toplu sözleşmede/iş sözleşmesinde yer alan bir hükümden dolayı işçiye yevmiye kesme cezası verildikten sonra aynı eyleminden dolayı iş sözleşmesinin feshine karar verilemez.
- Ücret kesme cezası disiplin kurulu/iş sözleşmesi kararlarına karşı işçi yargı yoluna başvurulabilir.
- Disiplin kurulu tarafından verilen ücret kesme cezasının kanun ve sözleşme hükümlerine aykırı olması işçi lehine hüküm doğurur.
- Eylem ile cezanın hakkaniyet ilkelerine uygun olması gerekir. Toplu iş sözleşmesi/iş sözleşmesinde örneğin sigara içme eyleminin cezası ücret kesimi ve ihraç olarak iki seçenekli olarak düzenlenmiş ise işçinin ücret kesimi cezası yerine, işten çıkarma ile cezalandırılması hakkaniyete aykırıdır. Aynı şekilde ihtar cezası yerine ücret kesimi cezası ile cezalandırılması adil değildir.
- Toplu sözleşmede/iş sözleşmesinde yer alan bir hükümden dolayı işçiye haksız ücret kesme cezası verildiğinin tespiti halinde kesilen miktarın işçiye kesinti tarihinden itibaren faizi ile birlikte ödenmesi gerekir.
2.3- İşçi Ücretlerinden Ceza Olarak Kesilen Paraların Niteliği
İş Kanunu’nun, 38’inci maddesi gereği işçi ücretlerinden ceza olarak kesilen paralar işçilerin eğitimi ve sosyal hizmetleri için kullanılıp harcanmak üzere Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı hesabına Bakanlıkça belirtilecek, Türkiyede kurulu bulunan ve mevduat kabul etme yetkisini haiz bankalardan birine, kesildiği tarihten itibaren bir ay içinde yatırılır. Her işveren işyerinde bu paraların ayrı bir hesabını tutmaya mecburdur. Birikmiş bulunan ceza paralarının nerelere ve ne kadar verileceği Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanının başkanlık edeceği ve işçi temsilcilerinin de katılacağı bir kurul tarafından karara bağlanır.İşçi ücretlerinden ceza olarak kesilen paraların ne şekilde kullanılacağı 05.03.2004 tarih ve 25393 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan “İşçi Ücretlerinden Ceza Olarak Kesilen Paraları Kullanmaya Yetkili Kurulun Teşekkülü ve Çalışma Esasları Hakkında Yönetmelik” ile düzenlenmiştir.
2.4- İşçi Ücretlerinden Ceza Olarak Kesilen Paraların Kullanılacağı Yerler