Ahmet ARSLAN

Kamu idareleri veya özel sektör gerçek veya tüzel kişilerince yapılan bazı ödemelerde vergi tevkifatı yapılması gerekebilmektedir.
Vergi tevkifatında temel amaç vergi kaybının önüne geçilmesi ve vergi borcunun bir an önce Hazineye intikalinin sağlanmasıdır.
Bu makalemizde gelir vergisi mükellefiyet kaydı bulunmayanlara yapılacak ödemelerde gelir vergisi tevkifatının durumu ilgili mevzuat ve Gelir İdaresi Başkanlığının emsal özelgeleri ışığında irdelenecektir.
1. Yasal Düzenleme
Gelir vergisi tevkifatı 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun “Vergi tevkifatı” başlıklı 94’üncü maddesinde düzenlenmiştir.
Söz konusu kanun maddesinde;
“Kamu idare ve müesseseleri, iktisadi kamu müesseseleri, sair kurumlar, ticaret şirketleri, iş ortaklıkları, dernekler, vakıflar, dernek ve vakıfların iktisadi işletmeleri, kooperatifler, yatırım fonu yönetenler, gerçek gelirlerini beyan etmeye mecbur olan ticaret ve serbest meslek erbabı, zirai kazançlarını bilanço veya zırai işletme hesabı esasına göre tespit eden çiftçiler aşağıdaki bentlerde sayılan ödemeleri (avans olarak ödenenler dahil) nakden veya hesaben yaptıkları sırada, istihkak sahiplerinin gelir vergilerine mahsuben tevkifat yapmaya mecburdurlar.
…”
denilmektedir.
Söz konusu kanun maddesinde yer alan “gelir vergilerine mahsuben” ibaresinden; gelir vergisi tevkifatı yapılabilmesi için kendisine ödeme yapılacak kişinin gelir vergisi mükellefi olması gerektiği açıkça anlaşılmaktadır, Bu nedenle, kural olarak, gelir vergisi mükellefi olmayan kişilere yapılacak ödemelerde söz konusu kanun maddesine göre vergi tevkifatı yapılması yasal olarak mümkün değildir.
2. Esnaf Muaflığından Yararlananlara Yapılacak Ödemelerde Vergi Tevkifatı
193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun “Vergi tevkifatı” başlıklı 94’üncü maddesinde (13 nolu bentte) tevkifata tabi tutulacak ödemeler arasında “Esnaf muaflığından yararlananlara mal ve hizmet alımları karşılığında yapılan ödemeler” de sayılmıştır.
Söz konusu kanun maddesindeki tevkifat oranlarına ilişkin 12.01.2009 tarih ve 2009/14592 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı Eki Kararda, esnaf muaflığından yararlananlara mal ve hizmet alımları karşılığında yapılan ödemelerde tevkifat oranları;

a) 9 uncu maddenin birinci fıkrasının (6) ve (8) numaralı bentlerinde yer alan emtia bedelleri veya bu emtianın imalinde ödenen hizmet bedelleri üzerinden % 2,
b) Hurda mal alımları için % 2,
c) Diğer mal alımları için % 5,
ç) 9 uncu maddenin birinci fıkrasının (9) numaralı bendi kapsamında esnaf muaflığından yararlananlara ihtiyaç fazlası elektrik bedeli olarak yapılan ödemeler üzerinden % 0,
d) Diğer hizmet alımları (a, b ve c alt bentleri hariç olmak üzere mal ve hizmet bedelinin ayrılamaması hali de bu kapsamdadır) için % 10,
şeklinde belirlenmiştir.
213 sayılı Vergi Usul Kanunun 234. maddesinde;
“Birinci ve ikinci sınıf tüccarlar, kazancı basit usulde tespit edilenlerle defter tutmak mecburiyetinde olan serbest meslek erbabı ve çiftçiler, bu Kanun kapsamındaki belgeleri düzenleme zorunluluğu bulunmayanlara yaptırdıkları işler veya onlardan satın aldıkları mallar (gerçek usulde vergilendirilmeyen çiftçilerden satın aldıkları mallar hariç) için işi yapana veya malı satana imza ettirecekleri gider pusulası düzenlerler. Vergiden muaf esnaf için düzenlenen gider pusulası, bu kişiler tarafından verilmiş fatura hükmündedir. …”
hükmü bulunmaktadır.
Esnaf muaflığından yararlananların yanısıra vergiden muaf tüm kişilere yapılan ödemelerde gider pusulasının düzenlenmesi, gider pusulası veya harcama pusulası yapılacak ödemelerde de Gelir Vergisi Kanununun esnaf muaflığına ilişkin tevkifat oranlarının uygulanacağı şeklinde bir algı oluşturmaktadır.
2. Esnaf Muaflığına Sahip Olmayan veya Mükellefiyet Kaydı Bulunmayanlara Yapılacak Ödemelerde Vergi Tevkifatı
Gelir Vergisi Kanunu’nun tevkifat oranlarına ilişkin yukarıda verilen maddedeki düzenleme sadece söz konusu kanunu esnaf muaflığına ilişkin maddesi (Md.9) kapsamında esnaf muaflığından yararlanan kişilere yapılan ödemeler için söz konusu olup, bu kapsamda bulunmayan kişilere yapılan ödemelerde Kanunun 94. Maddesindeki esnaf muaflığından yararlanan kişilere yapılan ödemelere ilişkin tevkifatın uygulanması yasal olarak mümkün değildir.
Nitekim, konuya ilişkin Ankara Vergi Dairesi Başkanlığı’nın 10.01.2020 tarih ve 27575268-105[234-2018-211]-E.14667 sayılı özelgesinde;