Kenan AKBULUT

1. Giriş
Bilindiği üzere şubeler hukuki, idari ve ekonomik olarak merkeze bağlı olsalar da fiilen üçüncü şahıslara karşı merkezden ayrı bir yerde faaliyette bulunurlar. Türk Ticaret Kanunun 40 ıncı maddesi gereğince merkezi Türkiye’de bulunan ticari işletmelerin şubeleri de bulundukları yerin ticaret siciline tescil ve ilan olunur. Aynı kanunun 48 inci maddesi gereğince her şube, kendi merkezinin ticaret unvanını şube olduğunu belirterek kullanmak mecburiyetindedir. Bu unvana şube ile ilgili ilavelerin yapılması caizdir.
Bu çalışmada, yurtdışında açılan şubeden elde edilen şube kazancın kurumlar vergisi istisnası kapsamında olup olmadığı, şube faaliyetinden dolayı ilgili ülkede ödenen vergilerin Türkiye’de mahsup edilip edilemeyeceği, yurtdışındaki şubeden Türkiye’deki merkeze gelen dövizin değerlemeye tabi tutulup tutulmayacağı hususlarında kapsayıcı açıklamalarda bulunulacaktır.
2. Yurtdışında Şube Açılması
Ticari işletmeler amaçları doğrultusunda yurt içinde ve yurtdışında şubeler açabilmektedir. Faaliyetlerin etkin şekilde yürütülmesi şubeleşmeyi gerekli kılabilir. Şubeler üçüncü kişilerle bağımsız şekilde doğrudan hareket imkânına sahipse de teşkilatlanmaları işletme politikalarının belirlenmesi merkeze aittir. Merkezle şube faaliyetleri benzerdir. Şubenin mal varlığı ve dönem kar/ zararı merkeze aittir.
Yurtdışında iş yeri açmak için bulunulan ülkede işyeri açma şartlarını taşımak gerekmektedir. Yurt dışı şube açılışında Türkiye’den özel durumlar dışında, hiç bir izin almadan direk yurt dışında firma açılabilir. Şubeler hukuk mevzuatı yönünden aşağıda yer alan unsurları taşımaları gerekir.
a) Merkeze bağlı hareket etme: Ticarî işletmeyi oluşturan birimlerden olan şube, merkeze tâbi olmalıdır. Şubenin merkeze tabi olmasının neticeleri:
Şubenin kar ve zararı merkeze aittir. Şubenin hesapları ayrıca tutulmalıdır.
Şubenin malvarlığı merkeze aittir, ayrı bir mameleki yoktur. Şubeye merkez tarafından tahsis edilmiş bir mamelek vardır.
Şube işletme politikası bakımından merkeze bağlıdır. İşletme politikası; Bir işletmenin faaliyeti sırasında takip ettiği personel, fiyat, yönetim vb. Politikayı ifade eder. Şube, merkezin tespit ettiği bu işletme politikalarına uygun hareket eder.
Şubenin teşkilatlanması esas itibariyle merkeze tabidir. Örneğin şube personelinin tayini, terfi vb. merkezden yapılır. Eğer bunu şube yapıyorsa merkezden aldığı yetkiyi kullanmaktadır. Şube de, dış ilişkilerinde sınırlı bir bağımsızlığa sahiptir. Sınırı merkezin verdiği yetkidir. Merkezden aldığı yetkiyi aşarsa bu halde merkez, şubenin yaptığı işlemlerden dolayı iyi niyetli üçüncü kişilere karşı sorumludur.
b) Üçüncü kişilerle bağımsız şekilde ve doğrudan hukukî işlem yapabilme: İşletmeye bağlı bir birimin şube sayılması için gerekli olan önemli bir unsur ise, üçüncü kişilerle bağımsız bir şekilde hukukî işlemler yapabilmesi başka bir deyişle dış ilişkilerde bağımsızlıktır.
c) Merkez ve şube arasında faaliyet yönünden benzerlik olmalıdır.
d) Merkezden ayrı mekân ve yönetime sahip olma.
3. Yurt Dışı Şube Kazançlarının Vergilendirilmesi