Abdullah ARMAĞAN

1. GİRİŞ
Türk vergi sistemi, beyan esasına dayanır. Beyan esasının tamamlayıcısı etkin vergi denetimidir. Mükelleflerin daha az vergi beyan etme veya hiç vergi beyan etmeme isteklerini caydırıcı unsur vergi denetiminin yapısına ve mükelleflerin vergi bilincine bağlıdır. Vergi bilincinin tam gelişmediği ülkelerde mükellefler beyan etmeleri gereken vergiyi tam beyan etmezler. Ödenmesi gereken vergiyi azaltma isteği vergi kaçakçılığı, verginin yansıtılması veya vergiden kaçınma şeklinde ortaya çıkabilir. Mükelleflerin vergi ödememe veya az ödeme isteklerini caydırıcı unsur olan vergi incelemesinin amacı ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunu araştırmak, tespit etmek ve sağlamaktır. Vergi incelemesi yapma yetkisi bulunan vergi müfettişlerinin vergi incelemelerinde başvurduğu yollardan biri de ilgililerden bilgi talep etmeleridir. Bu yazıda vergi müfettişinin bilgi isteme yazısına cevap verilmemesinin sonuçları irdelenecektir.
2. MEVZUAT
Hukuk devletinde kamu görevlilerinin görev ve yetkileri kanunla belirlenir. Devletin egemenlik yetkisinin kullanımı kanunlarla sınırlanır. Bu bakımdan vergi müfettişleri inceleme görevlerini yaparken yaptıkları inceleme ile ilgili kişilerden bilgi talep edebilirler. Hukuk devletinin bir gereği olarak, vergi inceleme elamanlarının talep edeceği bilginin kimden ve nasıl isteneceği 213 sayılı Vergi usul Kanununun 148’inci maddesinde “Kamu idare ve müesseseleri, mükellefler veya mükelleflerle muamelede bulunan diğer gerçek ve tüzelkişiler, Maliye Bakanlığının veya vergi incelemesi yapmaya yetkili olanların isteyecekleri bilgileri vermeye mecburdurlar. Bilgiler yazı veya sözle istenilir. Sözle istenen bilgileri vermeyenlere keyfiyet yazı ile tekit ve cevap vermeleri için kendilerine münasip bir mühlet tayin olunur. Bilgi istenmek üzere ilgililer vergi dairesine zorla getirilemez. Memleket dışı imtiyazlarından faydalanan yabancı Devlet memurları bilgi verme mecburiyetine tabi olamazlar.” şeklinde açıklanmıştır.
Vergi Müfettişlerinin yaptıkları inceleme ile ilgili bilgi isteme yetkileri sınırsız değildir. Özel kanunlarında yer alan hükümler ve mahremiyet hükümleri buna örnektir. Bu bakımdan vergi müfettişine bilgi vermekten kaçınmamak temel kural olmakla beraber bu durumun istisnaları da mevcuttur. Bu durum 213 sayılı Vergi usul Kanununun 151’inci maddesinde; “Kendilerinden bilgi istenilen gerçek ve tüzelkişiler, özel kanunlarda yazılı mahremiyet hükümlerini ileri sürerek, bilgi vermekten imtina edemezler. Ancak: 1. Posta, Telgraf ve Telefon İdaresinin muhabereler hakkında tutmaya mecbur olduğu mahremiyet saklıdır; 2. Hekimlerden, diş hekimlerinden, dişçilerden, ebelerden ve sağlık memurlarından hastaların hastalıklarının nev’ine müteallik bilgiler istenemez. 3. Avukatlardan ve dava vekillerinden kendilerine tevdi olunan işler veya görevleri dolayısıyla muttali oldukları ahval ve hususların bildirilmesi istenemez; şu kadar ki, bu yasak müvekkil adlarıyla vekalet ücretlerine ve giderlerine ayrıca avukatlık veya dava vekilliği sıfatı dışındaki sıfatları dolayısıyla muttali oldukları ahval ve hususlara şamil değildir. 4. Ceza Muhakemeleri Usulü Kanununun 88’inci maddesi gereğince gösterilmesi veya teslimi caiz olmayan evrakın muhteviyatı hakkında bilgi istenemez. Şu kadar ki, doğrudan doğruya vergi ile ilgili olmak üzere, bu gibi evraka müsteniden doğan borçların miktarlarına ve alacaklıların adlarına ait bilgiler istenebilir.” şeklinde ifade edilmiştir.
Kamu kurumlarının da bilgi isteme yazılarına cevap verme mecburiyetleri bulunmaktadır. Bunun yanında 213 sayılı Vergi Usul Kanununun “İdarenin Yardımı” başlıklı 7’inci maddesindeki “Bilûmum mülkiye âmirleri, emniyet âmir ve memurları, belediye başkanları, köy muhtarları ve kamu müesseseleri vergi kanunlarının uygulanmasında uygulama ile ilgili memurlara ve komisyonlara ellerindeki bütün imkânlarla kolaylık göstermeye ve yardımda bulunmaya mecburdurlar.” hükmü gereği kamu idarelerinin ayrıca vergi kanunlarının uygulanmasında yardım mecburiyeti kanuni bir zorunluluktur.
3. DEĞERLENDİRME
Beyan esasına dayanan vergi sistemi beyanların doğruluğunun kontrolüne dayanır. Kontrol için gerekli bilgilerin eksiksiz toplanması önemlidir. Bu durum aşağıda belirtilen şekilde gösterilmiştir:
Yukarıdaki şekilde görüldüğü üzere beyan esası, vergi denetimi ve bilgi toplama birbirini tamamlayan unsurlardır.
213 sayılı Vergi Usul Kanunu kapsamında vergi müfettişi tarafından yapılmakta olan bir vergi incelemesi ile ilgili aynı kanunun 148’inci maddesine göre gerekli görünen bilginin belirtilen süre içinde verilmesi gerekir. Herhangi bir mücbir sebep olmaksızın belirtilen süre içinde (15 günden az olmaz) bilgi verilmemesi halinde VUK’un mükerrer 355’inci maddesine göre özel usulsüzlük cezası kesilir. Özel usulsüzlük cezası kesildikten sonra yeniden bilgi isteme yazısı gönderilir. Bu yazıya da belirtilen sürede cevap verilmezse ceza iki kat olarak kesilir. Konuyu örnekler üzerinden açıklayalım:
Örnek 1: