Ümit BOZKURT - Ercan Serdar TOKSOY

RE’SEN ARAŞTIRMA İLKESİ KAVRAMI

Re’sen araştırma, “kendi başına, kendiliğinden, bağımsız olarak, kimseye bağlı olmaksızın” anlamındaki “re’sen” ve “bir gerçeği ortaya çıkarmak için aramalarda bulunmak, sormak, soruşturmak” anlamına gelen “araştırma” kelimelerinden oluşur(1) Bu açıklamalardan hareketle “re’sen araştırma” kavramı, belli bir hususun gerçekliği, özelliği veya niteliklerinin ortaya konulması amacıyla, görevli makamlar tarafından kendiliğinden yapılan araştırma ve incelemeler şeklinde tanımlanabilir(2).

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 20/1. maddesinde yer alan, “Danıştay, bölge idare mahkemeleri ile idare ve vergi mahkemeleri, bakmakta oldukları davalara ait her türlü incelemeyi kendiliğinden yapar. Mahkemeler belirlenen süre içinde lüzum gördükleri evrakın gönderilmesini ve her türlü bilgilerin verilmesini taraflardan ve ilgili diğer yerlerden isteyebilirler. Bu husustaki kararların, ilgililerce, süresi içinde yerine getirilmesi mecburidir. Haklı sebeplerin bulunması halinde bu süre, bir defaya mahsus olmak üzere uzatılabilir.” hükmünden re’sen araştırma ilkesi ortaya çıkmaktadır.

Bilindiği üzere Medeni yargılama hukukunda sınırlı inceleme usulü uygulanır. Buna göre mahkeme dava konusu tarafların iddia, ispat ve delilleriyle bağlıdır. Bunun aksine hem ceza yargılamasında hem de idari yargılama usulünde re’sen araştırma ilkesi kullanılmaktadır.

Re’sen araştırma ilkesinde hakim kendi kanaatine göre veya takdir esasına göre tesis edeceği hüküm ile kamu menfaatini korumaya çalışır, vicdani kanaate ulaşırken hakimin tarafların iddia ve istemleri ile bağlı tutulmaması gerekmektedir. Yargılama usulü ilkesi olarak re’sen araştırma ilkesi, hâkimin, delillerin toplanması ile ilgili olarak tarafların talebine veya sunduğu delillere bağlı olmaksızın, kendiliğinden yaptığı tüm araştırma ve incelemeler şeklinde tanımlanabilir. Bu ilkeye göre mahkeme, davadaki her çeşit incelemeyi kendiliğinden yapıp gerekli gördüğü bilgi, belge ve kayıtları ilgili mercilerden kendiliğinden isteyebilir(3).

Burada kavram karmaşasına mahal vermemek için re’sen araştırma ve re’sen inceleme arasındaki ayrımın da iyi irdelenmesi gerekir. Bu noktadan hareketle dosyanın tekemmülü ve kamu düzeninin ihdas edilmesine ilişkin hususlar re’sen inceleme kapsamına girmektedir. Örneğin İYUK’un 14/3. maddesinde düzenlenen görev, süre, yetki, tarafların ehliyeti, davanın konusu, idari merci tecavüzü, dava dilekçesinin kanuna uygunluğu, husumet gibi davanın açılmasından sonra hâkim tarafından yapılacak değerlendirmeler re’sen inceleme kapsamındadır. Danıştay vermiş olduğu kararlarda bu ön inceleme konuları ile mahkemelerin yargılama usulü kurallarına uyup uymadıklarına ilişkin konuları daima kamu düzeninden saymakta ve re’sen göz önünde tutulması gerektiğine hükmetmektedir(4). Bunun dışında dava ile ilgili maddi gerçeğe ulaşmak için kullanılan tüm araçlar re’sen araştırma kapsamında ele alınır.

RE’SEN ARAŞTIRMA İLKESİNİN HUKUKİ DAYANAĞI VE KABUL NEDENLERİ

İdari yargılama hukukunda ve vergi yargılama hukukunda re’sen araştırma ilkesinin hukuki dayanağını “Danıştay, bölge idare mahkemeleri ile idare ve vergi mahkemeleri, bakmakta oldukları davalara ait her çeşit incelemeleri kendiliklerinden yaparlar. Mahkemeler belirlenen süre içinde lüzum gördükleri evrakın gönderilmesini ve her türlü bilgilerin verilmesini taraflardan ve ilgili diğer yerlerden isteyebilirler. Bu husustaki kararların, ilgililerce, süresi içinde yerine getirilmesi mecburidir. Haklı sebeplerin bulunması halinde bu süre, bir defaya mahsus olmak üzere uzatılabilir.” hükmü oluşturmaktadır.

Vergi yargılamasında re’sen araştırma ilkesinin geçerli olduğunu 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 3. maddesinden de anlamaktayız. VUK’un 3/B maddesinde yer alan “vergilendirmede vergiyi doğuran olay ve bu olaya, ilişkin muamelelerin gerçek mahiyeti esastır. Vergiyi doğuran olay ve bu olaya ilişkin muamelelerin gerçek mahiyeti yemin hariç her türlü delille ispatlanabilir.” hükmü re’sen araştırma ilkesinin başka bir yasal dayanağı olarak karşımıza çıkmaktadır.

Vergi yargılaması hukukunda re’sen araştırma ilkesinin kabul edilmesinin nedenleri temelde üç tanedir. Bunları idarenin hukuka bağlılığını sağlamak, taraflar arasındaki dengeyi sağlamak ve gerçeğe ulaşmak olarak sıralayabiliriz. Esasen re’sen araştırma ilkesi, vergi hâkimi için bir ödev olduğu için fazladan bir yüktür. Medeni yargılama hukukunda davayı taraflar yönetirken idari yargılama hukukunda davayı hâkim yönetir.