Transfer fiyatlandırması ve gümrük mevzuatı arasındaki ilişki incelenirken öncelikle bazı tanımlamalar yapılması gerekmektedir.

Bilindiği üzere, transfer fiyatlandırması, ilişkili kişilerin kendi aralarında yaptıkları mal veya hizmet alım ya da satım işlemlerinde uyguladıkları fiyat olup OECD Çokuluslu Şirketler ve Vergi İdareleri için Transfer Fiyatlandırması Rehberinde belirtilen yöntemlerin kullanılmasıyla tespit edilmektedir. Vergi mevzuatımızda transfer fiyatlandırması kuralları, 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanununun “transfer fiyatlandırması yoluyla örtülü kazanç dağıtımı” başlıklı 13 üncü maddesi ile 01/01/2007 tarihinden itibaren uygulanmaya başlanmıştır. Ancak uluslararası uygulamalara bakıldığında, özellikle gelişmiş ülkelerde transfer fiyatlandırması kurallarının uzun yıllardır uygulandığı görülmektedir.

Gümrük mevzuatı ise eşya ile ilgilenmektedir. Eşya deyimi ise her türlü madde, ürün ve değer olarak tanımlanmıştır. Gümrük vergisinin hesaplanmasına esas teşkil eden eşyanın gümrük kıymeti, Dünya Ticaret Örgütü Gümrük Kıymet Anlaşmasında belirtilen yöntemlerin kullanılmasıyla tespit edilmektedir. Gümrüklerde kıymet tespiti Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması (GATT)’nın VII. Maddesinin Uygulanmasına Dair Anlaşma” çerçevesinde yapılmaktadır. Türkiye söz konusu anlaşmayı 1988 yılında kabul etmiş olup 12/02/1994 tarihinden itibaren uygulanmaya başlanmıştır.

Transfer fiyatlandırması ve gümrük mevzuatı arasındaki ilişki mal alım satımı ile başlar. Ancak her mal alım satımı gümrük mevzuatının konusuna girmediği gibi transfer fiyatlandırmasının konusuna da girmemektedir. Gümrük mevzuatı Türkiye Cumhuriyeti Gümrük Bölgesine giren ve çıkan eşyaya ve taşıt araçlarına uygulanacak gümrük kurallarını belirlediğinden, gümrük mevzuatı uyarınca, yurtdışından Türkiye Gümrük Bölgesine yapılan her ithalatta ithal eşyasının gümrük kıymetinin tespit edilmesi gerekmektedir. Transfer fiyatlandırması ise sadece ilişkili kişilerden yapılan mal alım ve satımlarına uygulanan fiyat veya bedelin tespiti ile ilgilenmektedir.

Ticari hayatta gerçekleşen mal veya hizmet alım ya da satım işlemlerinde koşullar piyasa şartlarına göre belirlenirken bu işlemler ilişkili kişiler arasında gerçekleştiğinde ticari ve finansal işlemlerde uygulanan fiyatın ilişkinin varlığından etkilendiği görülür. İlişkinin varlığı nedeniyle uygulanan fiyatın piyasa fiyatından farklı olması ithal eşyasında gümrük vergisini ve ayrıca bu eşyanın ticaretinden elde edilecek gelir/kurumlar vergisi gibi doğrudan vergileri etkileme gücüne sahiptir. Dolayısıyla hem gümrük idaresi hem de gelir idaresi, ithalat işlemlerinin ilişkili kişiler arasında gerçekleşmesi durumunda, işleme konu eşyanın gümrük kıymetinin taraflar arasındaki ilişkiden etkilenip etkilenmediğini incelemek ister ve bu işlemlerde emsallere uygunluk ilkesinin karşılanmasını hedefler.

“Emsallere uygunluk ilkesinin uygulanması” ortak amacına sahip iki idare, bu amacı farklı yöntemlerle tespit etmeye yönelik çalışmalar yürütür. Gerek gümrüklerde kıymet tespitinde uygulanan yöntemler ve gerekse transfer fiyatlandırmasında kullanılan yöntemler, farklı uluslararası kuruluşlar tarafından geliştirilen standartlara göre tanımlanmasına rağmen, işleyiş biçimi itibariyle benzerlik gösterir.

Bu çalışmada transfer fiyatlandırması ve gümrük mevzuatı arasındaki ilişki, her iki uygulamada kullanılan yöntemler itibarıyla, genel hatları ile anlatılacaktır.