213 sayılı Vergi Usul Kanununun 186’ıncı maddesinde “Envanter çıkarmak, bilanço günündeki mevcutları, alacakları ve borçları saymak, ölçmek, tartmak ve değerlemek suretiyle kesin bir şekilde ve müfredatlı olarak tesbit etmektir.” hükmü ve 258’inci maddesinde “Değerleme, vergi matrahlarının hesaplanmasiyle ilgili iktisadi kıymetlerin takdir ve tesbitidir.” hükmü yer almaktadır. Bu hükümler gereğince işletmeye dahil iktisadi kıymetlerin dönem sonu itibariyle saymak, ölçmek ve tartmak suretiyle envanterinin çıkarılması ve fiili durumun tespit edilmesi gerekmektedir. Daha sonrasında ise fiili durum ile yasal defter kayıtlarının uyumlu hale getirilmesi gerekmektedir. Bu durum vergi matrahının doğru bir şekilde hesaplaması bakımından önem arz etmektedir. Şöyle ki, işletmeye dahil kıymetlerin kaybolma vb. nedenlerden dolayı noksan olması halinde bu durum vergi mevzuatı bakımından gider olarak dikkate alınamayacaktır. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 88’inci maddesinde “…Menkul ve gayrimenkul sermaye iratlarında, gider fazlalığından doğanlar hariç, sermayede vukua gelen eksilmeler zarar addolunmaz.” ibaresi yer almaktadır. Buradan da anlaşılacağı üzere sermayede meydana gelen eksilmeler zarar olarak dikkate alınamayacağından noksan olarak tespit edilen tutarlar kanunen kabul edilemeyen gider olarak vergi matrahına eklenmesi gerekecektir. Ancak bütün noksanların bu şekilde değerlendirilmesi vergi tekniği bakımından hatalı olacaktır. Çünkü özellikle emtia anlamında ortaya çıkan bazı noksanlıklar kayıt dışı satış işleminden kaynaklanmaktadır. Böylesi bir durumun tespit edilmesi halinde noksan tutarının (malın emsal bedelinin) hem vergi matrahına eklenmesi hem de bu tutar üzerinden katma değer vergisi hesaplanması gerekmektedir. Sayım işlemi neticesinde bir fazlalığın ortaya çıkması halinde ise tespit edilen fazlalığın vergi matrahının tespitinde gelir olarak dikkate alınması gerekmektedir. Şüphesiz bu işlem neticesinde öz sermayede bir artış meydana gelmiştir.

SAYIM FAZLALIKLARININ VE NOKSANLARININ MUHASEBELEŞTİRİLMESİ