Fehmi EGE

GİRİŞ
Vergilendirme süreçlerinde idare ile mükellefler birtakım uyuşmazlıklar/anlaşmazlıklar yaşayabilmektedir. Bu gibi hallerde tarafların konuyu yargıya taşıması ve uyuşmazlığı bu şekilde çözmeye çalışması her iki tarafı da zaman kaybı ile karşı karşıya bırakmaktadır. Yaşanan bu zaman kaybı nedeni ile özellikle enflasyonist ortamlarda idare reel anlamda gelir kaybı yaşamaktadır. Mükellefler ise yargı süreçlerinin getirdiği belirsizlikler ile karşı karşıya kalmaktadır. Ayrıca belirtmek gerekir ki, yargı süreçleri her iki tarafın da yargı giderleri ile karşı karşıya kalmasını beraberinde getirmektedir. Vergisel anlaşmazlıkların yüksek oranda yargı aşamalarında çözülmesinin yargının yükünü arttırdığı da yadsınamaz bir gerçektir.
Yukarıda ifade ettiğimiz hususlara çözüm getirmek adına 213 sayılı VUK’ un Ek-1. maddesinde “Uzlaşma” müessesesi, Ek-11. maddesinde ise “Tarhiyat Öncesi Uzlaşma” müessesesi hüküm altına alınmıştır. Ek-1. madde ile düzenleme altına alınan uzlaşma uygulaması vergi camiasında Tarhiyat Sonrası Uzlaşma olarak anılmaktadır. Çalışmamızın devamında uzlaşma uygulamasını, tarhiyat öncesi ve tarhiyat sonrası uzlaşma ana başlıkları altında açıklayacak ayrıca konu hakkında özellikli hususlara da temas etmeye çalışacağız.
1.TARHİYAT SONRASI UZLAŞMA
213 sayılı VUK’ un Ek-1. maddesinde düzenlenmiş olan uzlaşma müessesesi, vergi camiasında tarhiyat sonrası uzlaşma olarak anılmaktadır. Bu sebeple yazımızın bu başlığını tarhiyat sonrası uzlaşma olarak seçmeyi uygun bulduk.
Adında da anlaşılacağı üzere uzlaşmanın bu türü mükellef adına tarhiyat yapıldıktan ve ceza kesildikten sonra uygulama alanı bulmaktadır. Mükellefin tarhiyat sonrası uzlaşma talebini vergi ve ceza ihbarnamesinin tebliğinden itibaren 30 gün içerisinde ilgili vergi dairesine yapması gerekmektedir.
Başvuru için geçerli olan 30 günlük süre içerisinde mükellefin bir mücbir sebep öne sürmesi halinde başvuru süresi etkilenecek midir? Mücbir sebep hallerinin tarhiyat öncesi uzlaşma noktasında hüküm ifade etmesi yönetmelikle yapılan düzenleme ile tarhiyat sonrası uzlaşma için ise GİB tarafından yayımlanan “Vergi Dairelerince Yapılan Tarhiyatlarda Mükellefin İdari Başvuru Yolları” başlıklı rehber ile düzenleme altına alınmıştır. Buna göre, muhatabın mücbir sebepler dolayısı ile uzlaşma görüşmesine katılamaması halinde kendisine uzlaşma için yeni bir tarih verilebilecektir.
1.1.Yararlanmanın Şartları
Mükelleflerin tarh edilen vergiler ve/veya kesilen cezalar için uzlaşma müessesinden yararlanabilmeleri için bu durumun;
-Kanun hükümlerine yeterince nüfuz edememekten,
-VUK’ un 369. maddesinde belirtilen yanılmadan,
-VUK’ un 116. ve müteakip maddelerinde ifade edilen vergi hatalarından veya her türlü maddi hata bulunmasından,
-İhtilaf konusu olayda idare ile yargının görüş farklılığı bulunmasından
kaynaklanması gerekir.
1.2.Kapsamı
Tarhiyat sonrası uzlaşmaya konu edilebilecek vergi ve cezalar aşağıdaki gibidir;
-İkmalen, re’ sen veya idarece tarh edilen vergilerle bunlara ilişkin vergi ziyaı cezaları
-Belli bir tutarın üzerinde olan usulsüzlük ve özel usulsüzlük cezaları
Yapılan yeni düzenleme sonrasında usulsüzlük ve özel usulsüzlük cezalarının tarhiyat sonrası uzlaşma görüşmelerine konu olabilmeleri için fiil bazında kesilen ceza tutarının 2023 yılı için 15.000,00 TL tutarını aşması gerekmektedir. Bu tutarı aşmayan cezalar, tarhiyat sonrası uzlaşma müessesinden yararlandırılmayacak olup bu cezalar noktasında VUK’ un 376. maddesi ile düzenleme altına alınan cezalarda indirim oranı %50 artırımlı olarak yani %75 oranında uygulanacaktır.
Tarh edilen vergiler ve bunlara ilişkin vergi ziyaı cezaları noktasında tarhiyat türünün ikmalen, re’ sen veya idarece olması gerekmekte olup beyan esaslı tarhiyatlardaki vergi tarhiyatları ve bunlara ilişkin kesilen vergi ziyaı cezaları söz konusu uygulama kapsamına girmeyecektir.
Kanuni süresinden sonra verilen beyannameler üzerine herhangi bir tarhiyat çıkması durumunda, bu tarhiyata ilişkin olarak %50 tutarında vergi ziyaı cezası kesilmektedir. Yapılan bu tarhiyata ilişkin mükellefler sadece vergi ziyaı ceza için uzlaşma talebinde bulunabilecek olup bu durum pişmanlık talepli verilen beyannamelerde pişmanlık şartlarının ihlali halinde de aynı durum geçerli olacaktır. Bu hallerde, beyan üzerine re’ sen tarhiyat yapılmakta olup bu sebeple vergi aslı uzlaşmanın konusuna girmemektedir.
Mükelleflerin kendi beyanına dayanılarak tarh edilen vergilerin uzlaşma konusu yapılması mümkün değildir. Bu şartın istisnası ise; Veraset ve İntikal Vergisi mükelleflerinin beyan ettikleri servet unsurlarının vergi idaresince değerlemeye tabi tutulması sonunda ortaya çıkan ek vergi ve cezalar için uzlaşma talebinde bulunabilmeleri noktasında vukuu bulmaktadır.
GİB tarafından yayımlanan “Tarhiyat Sonrası Uzlaşma Broşüründe” yer aldığı üzere herhangi bir vergi tarhiyatına bağlı olmaksızın kesilen usulsüzlük ve özel usulsüzlük cezaları da belirli bir tutarı aşmaları halinde tarhiyat sonrası uzlaşmaya konu edilebilecektir.
Tarhiyat sonrası uzlaşma kapsamına girmeyen vergi ve cezaları ise aşağıdaki şekilde özetleyebiliriz;
-VUK’ un 359. maddesi kapsamındaki fiillerin işlenmesi nedeni tarh edilen vergiler ve bunlara ilişkin kesilmiş vergi ziyaı cezaları
-VUK 359 daki fiillerin işlenmesine iştirak edenlere kesilen cezalar
-VUK’ un izahata davet müessesinin düzenlediği 370. maddesinin “b” bendi kapsamında kesilen vergi ziyaı cezası
-Belli bir tutarın altına kalan usulsüzlük ve özel usulsüzlük cezaları
Hürriyeti bağlayıcı kaçakçılık cezasını gerektiren fiillere ait vergiler ve vergi ziyaı cezası hiçbir zaman uzlaşmaya konu olamaz. Mükellefin vergi ziyaına sebep olan fiillerden sadece bir kısmı kaçakçılık sayılan fiiller olursa, tarhiyatın kaçakçılık fiilinden doğanlar hariç, vergi ziyaına sebep olan diğer fiillerden doğan tarhiyatlar/cezalar uzlaşma konusu yapılabilir. Amaç kaçakçının değil kaçakçılığın uygulamadan faydalandırılmamasıdır.
1.3.Cezalarda İndirim – Tarhiyat Sonrası Uzlaşma İlişkisi
Cezalarda indirim uygulamasının düzenlendiği VUK’ un 376. maddesinde yapılan son düzenleme öncesinde, uzlaşmadan faydalanmak isteyenler cezalarda indirimden, cezalarda indirim uygulamasından faydalanmak isteyenler ise uzlaşma hükümlerinden faydalanamamaktaydılar. Mezkur maddede yapılan düzenleme sonrasında uzlaşılan verginin tamamı ve vergi cezasının %75 ini ödenmesi durumunda cezanın kalan %25’ i oranında indirim uygulanmaktadır.
Vergi aslında uzlaşmaya gidilmesi halinde söz konusu vergi aslında bağlı olarak kesilen vergi ziyaı cezası için VUK 376 da düzenleme altına alınan cezalarda indirim müessesesinden faydalanılamayacaktır. Çünkü kesilen ceza uzlaşma sonucunda belirlenecek vergi aslı dikkate alınarak hesaplanacaktır(1).
2.TARHİYAT ÖNCESİ UZLAŞMA