İsmail ŞENTÜRK

1. GİRİŞ
Sosyal güvenlik sistemlerinin çalışanlar açısından en önemli katkısı şüphesizdirki emeklilik veya hukuki karşılığı açısından yaşlılık aylığı ödemesidir. Ancak bazen çalışan emekliliğe hak kazanamadan ölmektedir. Ve çeşitli koşullar altında mirasçılarına maaş bağlanabilmektedir.
Peki vefat eden çalışanın şartları emeklilik aylığı bağlanmasının şartlarını da taşımıyorsa o zaman ne olacaktır? Yıllarca sosyal güvenlik sistemine ödenmiş bulunan primler yanacak mıdır?
İşte bu sorunun cevabı olarak sosyal güvenlik sisteminde “toptan ödeme” kavramı olup ölen kişinin maaş bağlanamayan mirasçılarına ödenecek olan toptan ödeme ile ilgili ayrıntılar makalemizin konusunu teşkil edecektir.
2. TOPTAN ÖDEME NEDİR? ÖLÜME BAĞLI TOPTAN ÖDEME NEDİR? KONUYA İLİŞKİN YASAL DÜZENLEME VAR MIDIR?
Konumuzun ayrıntılarına geçmeden önce toptan ödeme ve ölüme bağlı toptan ödeme ile ilgili kavramlardan bahsetmek gerekmektedir.
2.1. Toptan Ödeme Nedir?
SGK primini ödemiş olanların ileri yaşa gelmeleri ve çalışma hayatına son vermelerinden dolayı prim günlerini tamamlama ve emeklilik imkânlarının kalmaması nedeniyle primlerini iade alma yolu aranmaktadır. Buna toptan ödeme denilmektedir.
2.2. Ölüme Bağlı Toptan Ödeme Nedir?
Ölen SGK primi ödeyen çalışanının yasal mirasçılarına yaşlılık aylığı bağlanamaması nedeniyle primlerininmirasçılarına iade etme yöntemi ölüme bağlı toptan ödeme anlamına gelmektedir.
2.3. Ölüme Bağlı Toptan Ödemenin Yasal Dayanağı Var Mıdır?
Sosyal güvenlik sistemimizin yasal kurallarının düzenlendiği 5510 sayılı Sosyal Sigortalar Ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 36. maddesinde “ölüme bağlı toptan ödeme ve ihya” başlığı olarak düzenlenmiştir. Söz konusu düzenleme aşağıdaki şekildedir;
4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) ve (b) bentleri kapsamındaki sigortalılar ile bu Kanuna göre ilk defa aynı maddenin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamında sigortalı olanlardan ölen sigortalıların hak sahiplerine ölüm aylığı bağlanamaması durumunda, ölüm tarihi esas alınmak kaydıyla 31 inci maddenin birinci fıkrasına göre hesaplanan tutar, 34 üncü madde hükümleri dikkate alınarak hak sahiplerine toptan ödeme şeklinde verilir.
Hak sahiplerine yapılacak toptan ödemenin toplamı, sigortalıya yapılacak toptan ödeme tutarını geçemez. Bu sınırın aşılmaması için gerekirse hak sahiplerinin hisselerinden orantılı olarak indirim yapılır.
Toptan ödeme yapıldıktan sonra artan tutar olursa sigortalının ölümünden sonra doğan veya soy bağı düzeltilen veya babalığı hükme bağlanan çocuklarına da bu madde hükümlerine göre toptan ödeme yapılır.
(Değişik dördüncü fıkra: 17/4/2008-5754/22 md.) Bu Kanuna göre toptan ödeme yapılarak tasfiye edilmiş süreler, borçlanılarak veya yurt dışı hizmetleri birleştirilerek ya da sonradan hizmet tespiti nedeniyle hak kazanılan sürelerin eklenmesi suretiyle ölüm sigortasından yararlanmak için gerekli prim ödeme gün sayısının tamamlanması halinde, hak sahiplerinin yazılı isteği üzerine 31 inci maddenin ikinci fıkrasına göre ihya edilir. Yukarıdaki süreler, ihya edilen süreye ilişkin tutar dahil her türlü borçların ödendiği tarihi takip eden ay başı itibarıyla bu Kanuna göre aylık bağlanmasında dikkate alınır.”
3. ÖLÜME BAĞLI TOPTAN ÖDEME HAKKINDA DİĞER SORULAR.
Ölüme bağlı toptan ödeme ile ilgili akla gelen sorular aşağıdaki şekilde belirtilebilir;
3.1. Ölüme Bağlı Toptan Ödeme Almanın Şartları Nelerdir?
Ölüm toptan ödemesi , sigortalının sağlığında iken emekli olmadığı durum söz konusu ise yapılır.
Ölüm toptan ödemesi alacak olan hak sahipleri ile ilgili şartlara bakılmaz.
Şöyle ki, SSK’lı olarak ölen kişinin sağlığında 5 yıl + 900 gün primi var ise ya da Bağkurlu veya Devlet memuru olarak ölen kişinin sağlığında 1800 günü var ise geriye kalan hak sahiplerine (eşine, çocuklarına veya ana-babasına) ölüm aylığı denilen emekli maaşı bağlanır
Ancak ölen kişinin sağlığında 900 gün veya 1800 günü yok ise, hak sahipleri bu primleri ölüme bağlı toptan ödeme kapsamında geri alabilirler.
3.2. Toptan Ödemeyi Kimler Alabilir?
İkinci soru toptan ödemenin kimlere yapılabileceğidir, Sigortalıya ait primleri toptan ödeme olarak geri alacak olan;
Eşin; evli olmaması, evlenmiş olmakla birlikte sondan boşanmış olması veya sonraki evliliklerinden sonra yeniden dul kalması,
Çocukların; yurt içinde ve yurt dışında sigortalı olarak çalışmaması, kendi çalışmalarından dolayı SGK’dan gelir aylık almaması,
Ayrıca, 18 yaşını, lise ve dengi öğrenim görmesi halinde 20 yaşını, yüksek öğrenim yapması halinde 25 yaşını doldurmaması, veya en az % 60 oranında malul olması, kız çocuklarının ise yaşları ne olursa olsun evli olmaması, evli olmakla beraber sonradan boşanmış veya dul kalmış olması
Anne ve babanın ise, hak sahibi eş ve çocuklardan artan hisse bulunması şartıyla gelirinin asgari ücretin net tutarından az olması. Ayrıca maaşının bağlanmamış olması, şarttır.
3.3. Ödenmiş Primlerin Hepsi İade Edilecek Midir?