Nuray ÇELİK CEYLAN

GİRİŞ
1163 sayılı Kooperatifler Kanununun ilk maddesinde, kooperatifler “Tüzel kişiliği haiz olmak üzere ortaklarının belirli ekonomik menfaatlerini ve özellikle meslek veya geçimlerine ait ihtiyaçlarını işgücü ve parasal katkılarıyla karşılıklı yardım, dayanışma ve kefalet suretiyle sağlayıp korumak amacıyla gerçek ve tüzel kişiler tarafından kurulan değişir ortaklı ve değişir sermayeli ortaklık” olarak tanımlanmıştır. Başka bir ifadeyle kooperatifler, ortak ekonomik, sosyal ve kültürel ihtiyaçları işletme vasıtasıyla karşılamak üzere gönüllü olarak bir araya gelen insanların oluşturduğu topluluktur.
1163 sayılı Kooperatifler Kanunu ile kooperatifler, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunundan bağımsız bir kimlik kazanarak, ayrı bir kanunda düzenlenmiştir. Bugün itibariyle kooperatiflerle ilgili 1163 sayılı Kooperatifler Kanununda, 4572 sayılı Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri Hakkında Kanunda, 1581 sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri Hakkında Kanunda ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanununda hükümler bulunmaktadır.
Kooperatifçilik geçmişten günümüze yeni açılımlar yaparak günümüze ulaşmıştır. Bu kapsamda, 1163 sayılı Kooperatifçilik Kanunda pek çok değişiklik yapılmıştır. Bu süreçte kooperatifçiliğe ilişkin olarak önemli değişikliklerden bir tanesi de 26.10.2021 tarih ve 31640 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan, Kooperatifler Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair 7339 sayılı Kanunun yürürlüğe girmesi ile yapılmıştır.
Söz konusu 7339 sayılı Kanun kapsamında, kooperatiflerin ve üst kuruluşlarının daha şeffaf, etkin ve profesyonel bir yönetim yapısına kavuşmasına yönelik değişikliklere gidilmiştir. Bu kapsamda, 7339 sayılı Kanun ile 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’nun 69 uncu maddesi değiştirilerek, Ticaret Bakanlığı tarafından çalışma konusu, ortak sayısı ve ciro gibi kıstaslar dikkate alınarak belirlenecek kooperatif ve üst kuruluşları için mevcut denetim kurulu üyelerinin yaptığı denetimin yanı sıra dış denetim zorunluluğu getirilmiştir.
Bu anlamda, hem iç hem de dış denetim ile bu denetimleri yapacak denetçilerin kriterlerini, bunların sunacakları raporların standardını ve denetimlere ilişkin uygulama esaslarını belirlemek amacıyla, “Kooperatif ve Üst Kuruluşlarının Denetimine Dair Yönetmelik” 1.02.2022 tarih ve 31737 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
Yönetmelikte, kooperatiflerde denetim yapacak dış denetçilerin, bağımsız denetçiler hariç olmak üzere Bakanlık veya Bakanlık tarafından yetkilendirilmiş kuruluşlarca verilen özel bir eğitimi tamamlamaları ve 5 yılda bir bu eğitimi yenilemeleri hususu düzenlenmiştir.
Bu itibarla, çalışmamızda, kooperatifçiliğin denetimine ilişkin olarak çıkarılan söz konusu yönetmelik kapsamında, kooperatiflerin ve üst kuruluşlarının dış denetimine ilişkin hususlar üzerinde durulacak ve bu konularda ayrıntılı açıklamalar yapılacaktır.
DIŞ DENETİM VE DIŞ DENETİMİN KONUSU
Kooperatif ve Üst Kuruluşlarının Denetimine Dair Yönetmeliğin 4 üncü maddesinde, dış denetim, finansal tablolardaki bilgilerin, mevzuatta belirtilen esaslara uygunluğu ve doğruluğu hususunda, denetim tekniklerinin uygulanarak defter, kayıt ve belgeler üzerinden denetlenmesini ve değerlendirilerek raporlanması şeklinde tanımlanmıştır. Buradan da anlaşılacağı üzere, dış denetim finansal tabloların denetimidir.
Kooperatiflerin finansal tablolarının; kooperatiflerin tabi olduğu 1163 sayılı Kanun, 6102 sayılı Kanun, 213 sayılı Kanun ve ilgili mevzuatına göre hazırlanıp hazırlanmadığı, gelir ve giderlerinin dayanağını oluşturan belgelerin ilgili mevzuata uygun olarak düzenlenip düzenlenmediği, gelir ve gider hesapları ile bilanço hesaplarının defter, kayıt ve belgelerle uyumlu olup olmadığı hususları dış denetimin konusunu oluşturmaktadır. Yönetim kurulu yıllık faaliyet raporu içerisinde yer alan finansal bilgiler de dış denetimin kapsamı içindedir.
Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu tarafından bağımsız denetçi olarak yetkilendirilenler, ilgili Bakanlıkça dış denetimle yetkilendirilen birlik veya merkez birlikleri nezdinde gerçekleştirdikleri denetimler dışındaki denetim faaliyetlerini, Kooperatif ve Üst Kuruluşlarının Denetimine Dair Yönetmelik kapsamında yürütür.
DIŞ DENETİME TABİ KOOPERATİFLER