Abdurrahman ÇALIK

Mevzuatımızda açıkça düzenlenmemekle birlikte, sözleşme serbestisi çerçevesinde hukuk sistemimizde önemli bir uygulama alanı olan ikale sözleşmesi, bir borç (sözleşme) ilişkisinin taraflarının, borç (sözleşme) ilişkisini sona erdiren (bozucu nitelikte) yeni bir sözleşme yapmaları anlamına gelmektedir. Taraflarda birinin iş sözleşmesinin sona erdirilmesi yönündeki irade beyanının (icap) diğer tarafa ulaşması ve diğer tarafın da bunu kabul ettiğine dair iradesini açıklaması (kabul) ile ikale sözleşmesi kurulmuş olur.

İş hukuku uygulamasında bu irade beyanları genellikle yazılı olarak kayıt altına alınmakta ve işçiye kıdem ve/veya ihbar tazminatına ve/veya işe iade hakkından feragat etmesine karşılık olarak bazı ödemeler yapılmaktadır. Bu çalışmamızda, ikale sözleşmesine bağlı olarak işçilere kıdem tazminatı ve/veya başka adlar altında yapılan ödemelerde gelir vergisi istisnasının uygulanması ve geçmişte bu nitelikte ödemelerden kesilen vergilerin geri alınması, mevzuat çerçevesinde açıklanmaktadır.

KIDEM TAZMİNATINDA GELİR VERGİSİ İSTİSNASI VE TAVAN UYGULAMASI

193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun, ücret niteliğindeki tazminat ve yardımlarda vergi istisnasını düzenleyen 25. maddesinin 7. bendinde “1475 ve 854 sayılı Kanun'lara göre ödenmesi gereken kıdem tazminatlarının tamamı ile 5953 sayılı Kanun'a göre ödenen kıdem tazminatlarının hizmet erbabının 24 aylığını aşmayan miktarları” gelir vergisi istisnaları arasında sayılmış olduğundan, belirtilen kanunlara uygun olarak ödenen kıdem tazminatlarının gelir vergisinden istisna olduğu konusunda bir tereddüt bulunmamaktadır.

Bununla birlikte, 1475 sayılı (mülga) İş Kanunu’nun halen yürürlükte bulunan 14. maddesinde ve 854 sayılı Deniz İş Kanunu’nda kıdem tazminatına üst sınır (kıdem tazminatı tavanı) getirilmiş olduğundan, bu kanunlara tabi işçi ve gemi adamına kıdem tazminatı tavanını aşacak şekilde ödeme yapılması halinde tavanı aşan kısım için istisna uygulamasından yararlanılamamaktadır. Belirtilen kanunlarda, her bir yıllık hizmet karşılığı ödenecek kıdem tazminatının üst sınırı, 657 sayılı Kanuna tabi en yüksek Devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenecek azami emekli ikramiyesi tutarı olarak düzenlendiğinden, bu tutar 01.01.2018-30.06.2018 dönemi için 5.001,76 TL, 01.07.2018-31.12.2018 dönemi için 5.434,42.-TL ve 01.01.2019-30.06.2019 dönemi için 6.017,60.-TL’dir.

5953 sayılı Basın İş Kanunu’nda kıdem tazminatı tavanı yer almamakla birlikte, yukarıda belirtilen düzenleme (G.V.K. Md.25/7) gereğince gazetecilerin kıdem tazminatı istisnası yalnızca 24 aylık ücretini aşmayan kısım için geçerli olup, bu limiti aşan kıdem tazminatlarının artan kısmı gelir vergisi matrahına dahil edilecektir.

İş sözleşmesinin sona ermesinde ihbar sürelerine uyulmaması nedeniyle ödenen ihbar tazminatında böyle bir istisna söz konusu olmadığından, ödenen ihbar tazminatlarının tamamı gelir vergisine tabi olacaktır.

 İKALE SÖZLEŞMESİNE BAĞLI ÖDEMELERİN VERGİSEL DURUMU

A. Uyuşmazlık konuları

Kıdem tazminatı istisnası ile ilgili uygulama yukarıdaki şekilde olmakla birlikte, kıdem tazminatına hak kazandıran kanuni fesih veya sona erme sebepleri olmaksızın ikale sözleşmesine bağlı olarak kıdem tazminatı, iş kaybı tazminatı, iş güvencesi tazminatı gibi başka adlar altında işçiye yapılan ödemelerin ücret sayılıp sayılmayacağı ve kıdem tazminatı istisnasından yararlanıp yararlanmayacağı konusunda farklı görüşler ve yargıya intikal eden uyuşmazlıklar ortaya çıkmıştır.