Ali EKMEN

1. Giriş

Amortisman kelime anlamı olarak yıpranma payı demektir. Muhasebe açısından ise işletme varlıklarından belirli koşulları sağlayanların değerlerinin erimesi ve eriyen bu değerin mali dönemlere dağıtılarak gider olarak kaydedilmesidir.

Amortisman ayrılması, vergisel avantaj sağladığından mükelleflerce çok önemsenen bir işlemdir. Bir duran varlığın amortismana tabi olabilmesi için işletmede bir yıldan fazla kullanılması gerekir. Diğer bir ifade ile iktisadi kıymetin faydalı ömrünün bir yıldan uzun olması gerekir. Dolayısıyla duran varlıklar alındıkları yılda gider olarak kayıtlara intikal etmez, faydalı ömrü boyunca amortisman ayırma yöntemi ile kısım kısım gider yazılır. Bu durum muhasebenin temel kavramlarından dönemsellik ilkesinin de bir gereğidir. Bu çalışmada, 213 sayılı Vergi Usul Kanununun (VUK) 320 nci  maddesindeki   amortisman uygulamasının herhangi bir vergilendirme döneminde yapılmamasında mevzuat yönünden herhangi bir sakınca olup olmadığı hususunda gerekli açıklamalar yapılacaktır.

2. Amortisman Ayrılması

Amortisman uygulamasına ilişkin hükümler, Vergi Usul Kanunu’nun 313-321’inci maddelerinde yer almaktadır. Hazine ve Maliye Bakanlığı, VUK’un 318’inci maddesindeki yetkisine istinaden VUK Tebliğleri çıkarmak suretiyle hangi tür sabit kıymetler için ne oranda amortisman ayrılacağını belirlemektedir.

Vergi Usul Kanunun 313’üncü maddesine göre işletmede bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranmaya, aşınmaya veya kıymetten düşmeye maruz kalan:

Gayrimenkuller ile gayrimenkul gibi değerlenen iktisadi kıymetler (VUK md 269)

Alet, edevat, mefruşat, demirbaş ve sinema filmleri amortismana tabidir.

Yukarıda da ifade edildiği üzere bir iktisadi kıymetin amortismana tabi olması, iktisadi kıymetin elde edilme değerinin Vergi Usul Kanun’unda belirtilen faydalı ömürlere göre kısım kısım gider yazılmasını ifade eder. İktisadi kıymete ait amortisman tutarı bir iktisadi kıymetin alış bedelinin amortisman oranı ile çarpılmasıyla bulunur.

Bununla birlikte, faydalı ömür bir iktisadi kıymetin kullanım süresi yani ekonomik ömrüdür. İlgili VUK Genel Tebliğlerinde (333,365,389 ve 458 numaralı Tebliğler) hangi duran varlığın kaç yıl faydalı ömrü olduğu belirlenmiştir. Gelir İdaresi Başkanlığı tarafından bu tebliğlerde belirlenen iktisadi kıymetler ve faydalı ömürleri birleştirilerek bir liste haline getirilmiştir. Bu listenin birinci ve altıncı bölümleri binalar, demirbaşlar, bilgisayarlar, taşıtlar gibi her sektör için geçerli olan genel anlamda iktisadi kıymetlerin faydalı ömürlerine ayrılmışken; yedinci bölümden itibaren sektörel bazda ayrım yapılmıştır. Dolayısıyla, örneğin tarım sektöründe faaliyet gösteren bir işletme varsa ve faaliyet alanıyla ilgili bir duran varlık alımı söz konusu ise listenin yedinci bölümüne, yine aynı şekilde ağaç ürünleri imalatında faaliyet gösteriliyorsa, listenin yirmi üçüncü bölümüne göre faydalı ömür tespiti yapılaması gerekmektedir.

Öte yandan, birikmiş amortisman bir sabit kıymetin alış bedelinin, faydalı ömrüne göre ilgili dönemlerde giderleştirilerek hesaplanan cari amortisman tutarlarının yıllara göre kümülatif olarak toplamına eşittir. Birikmiş Amortismanlar “257-Birikmiş Amortismanlar” hesabında takip edilir. Bu hesap aktifi düzenleyici pasif karakterli bir hesap olduğu için amortisman ayrıldığı zaman bu hesaba alacak kaydı yapılır.

Dört farklı amortisman hesaplama yöntemi vardır;