Erol GÜNER

I- GİRİŞ

İşçilerin ihtiyaçları ve talebi üzerine hak edilmiş ücretlerinden bir kısmının veya ileride hak edilecek ücretlerine karşılık ve mahsup edilmek üzere yapılan geçici ödemeye avans denilmektedir.

İşçi ile işveren arasındaki ilişkinin en önemli unsuru hiç kuşkusuz ücrettir. İşveren işçinin vermiş olduğu hizmet sonucunda, emeğin karşılığı olarak ücret ödemek zorundadır. İşçinin çalışması karşılığında, hak ettiği ücretin ödenme süresi 4857 sayılı İş Kanununun 32. ve 34. maddeleri uyarınca; ücretin en geç ayda bir ödenmesi gerekir. İş sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmeleri ile ödeme süresi bir haftaya kadar indirilebilir. Ancak burada önemli olan husus ücretin çalışılan ayı takip eden aybaşında muaccel (yani talep edilebilir) hale gelmesidir. Bunun anlamı; çalışılan ayı takip eden aybaşından önce işçinin ücret talebinde bulunması halinde işveren ödeme yapmak zorunda değildir.

Avans, işverenin vermiş olduğu ücretin işçinin giderlerini karşılayamaması halinde karşımıza çıkabileceği gibi olağanüstü harcamalar nedeniyle de ortaya çıkabilmektedir. Böyle durumlarda hiç kuşkusuz işçinin aklına gelen çözüm yollarından birisi de gelecek dönemde alacağı ücretten düşülmek üzere avans talep etmesidir.

II- YASAL DÜZENLEME:

4857 sayılı İş Kanununda avansın tanımına ve koşullarına ilişkin bir düzenleme bulunmamaktadır. Çünkü avans; henüz hak edilmemiş bir ücret olup, işçinin ileride yapacağı çalışmaya karşı işverenden isteyeceği ücrettir. Basın İş Kanunu kapsamında çalışanlara ücretleri peşin ödenmektedir. Avans yalnızca Deniz İş Kanununda ve Borçlar Kanununda hüküm altına alınmıştır.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanununun Ücretin Ödenmesi – Ödeme Süresi başlıklı 406. maddesinin son bölümünde şu şekilde yer almaktadır:

“İşçinin zorunlu ihtiyacının ortaya çıkması halinde ve hakkaniyet gereği ödeyebilecek durumda ise, hizmetiyle orantılı olarak işçiye avans vermek zorundadır” tanımlaması yapılmıştır.”

Borçlar Kanununun 406. Maddesi hükmü dikkate alındığında, işverenin avans verme zorunluluğu üç şarta bağlanmıştır:

- İşçinin zorunlu ihtiyacının olması, (örneğin işçiye borcu nedeniyle ödeme emri gelmişse). Zorunlu ihtiyacı işçinin belgelemesi istenebilir.

-İşverenin ödeyebilecek durumda bulunması, (işçinin ücretini dahi ödemekte zorlanan bir işverenin avans vermekle yükümlü tutulması hakkaniyete uygun olmaz).

- İstenen avansın işçinin hizmetiyle orantılı olmasıdır(işçinin maaşından daha yüksek veya hak edişinden daha fazla bir avans olmayacaktır).

Türk Borçlar Kanunundaki avans ile ilgili düzenlemeler ve buna aykırılıklar, bu kanun kapsamında çalışanlar için geçerlidir. Ancak söz konusu düzenlemenin kıyasen İş Kanunlarına tabi çalışan işçi, gemi adamı ve gazeteciler için uygulana bilineceğini düşünüyorum.

Deniz İş Kanununun 30. maddesine göre ise, işverenler gemi adamının istemesi üzerine kendilerine iş sözleşmesindeki esaslara göre avans ödemek zorundadırlar. Avans ödemesi iş sözleşmesinde düzenlensin veya düzenlenmesin işveren veya vekili (kaptan) gemi adamına isteği halinde aylık ücretine mahsuben avans vermek zorundadır. Bireysel veya toplu iş sözleşmelerinde avans ile ilgili bir düzenleme var ise bu düzenleme gereğince gemi adamına avans verilecektir.

Basın İş Kanununun 14. maddesine göre ücret, her ay peşin olarak ödendiğinden gazetecilerin işverenlerden avans talep etmeleri gibi bir uygulama söz konusu olmamaktadır.

193 sayılı Gelir vergisi Kanunu’nun “Ücretin Tarifi” başlıklı 61. Maddesindeki düzenlemeye göre, Gelir Vergisi Kanunu açısından personele verilen avans, ücret olarak değerlendirilmektedir.

III- AVANS ÖDEMESİ HAKKINDA DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR:

Türk Borçlar Kanununun 406. maddesinin son paragrafına göre, işveren, işçiye zorunlu ihtiyacının ortaya çıkması hâlinde ve hakkaniyet gereği ödeyebilecek durumda ise, hizmetiyle orantılı olarak avans vermekle yükümlüdür. Buna göre, aşağıdaki üç şartın birlikte olması halinde işverenin avans talep eden işçisine avans ödeme mecburiyeti ortaya çıkar.

1- İşçinin Zorunlu İhtiyacı Olmalı