Mahmut ÇOLAK

Bu makale çalışmamızda, 4857 sayılı İş Kanunu’nun “fazla çalışma ücreti” başlıklı 41’inci maddesinin dördüncü ve beşinci fıkraları ile İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği’nin “serbest zaman” başlıklı 6’ncı maddesinde düzenlenen “serbest zaman” kaleminin SGK primine etkisi değerlendirilecektir.
I- 4857 sayılı Kanunda Serbest Zaman
Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse işverene yazılı olarak başvurmak koşuluyla bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında 1 saat 30 dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında 1 saat 15 dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir.
İşçi hak ettiği serbest zamanı 6 ay zarfında, işverene önceden yazılı olarak bildirmesi koşuluyla ve işverenin, işin veya işyerinin gereklerine uygun olarak belirlediği tarihten itibaren iş günleri içerisinde aralıksız ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır. İşçinin bu kanundan ve sözleşmelerden kaynaklanan tatil ve izin günlerinde serbest zaman kullandırılamaz.
İşçiye hak ettiği serbest zamanı 6 ay zarfında kullandırmayan işveren veya işveren vekiline bu durumda olan her işçi için 2024 yılı hadlerine göre 2.667,00 TL idari para cezası verilir.
II- 5510 sayılı Kanunda Prime Esas Kazanç Tespiti
Sigorta primine esas kazanç ile ilgili düzenleme 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun “prime esas kazançlar” başlıklı 80’inci maddesinin birinci fıkrası aşağıdaki şekilde düzenlenmiştir.
4’üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamındaki sigortalıların prime esas kazançları aşağıdaki şekilde belirlenir.
a) Prime esas kazançların hesabında;
1) Hak edilen ücretlerin,
2) Prim, ikramiye ve bu nitelikteki her çeşit istihkaktan o ay içinde yapılan ödemelerin ve işverenler tarafından sigortalılar için özel sağlık sigortalarına ve bireysel emeklilik sistemine ödenen tutarların,
3) İdare veya yargı mercilerince verilen karar gereğince yukarıdaki (1) ve (2) numaralı alt bentlerde belirtilen kazançlar niteliğinde olmak üzere sigortalılara o ay içinde yapılan ödemelerin,
brüt toplamı esas alınır.
b) Ayni yardımlar ve ölüm, doğum ve evlenme yardımları, görev yollukları, seyyar görev tazminatı, kıdem tazminatı, iş sonu tazminatı veya kıdem tazminatı mahiyetindeki toplu ödeme, keşif ücreti, ihbar ve kasa tazminatları ile Kurumca tutarları yıllar itibarıyla belirlenecek yemek, çocuk ve aile zamları, işverenler tarafından sigortalılar için özel sağlık sigortalarına ve bireysel emeklilik sistemine ödenen ve aylık toplamı asgari ücretin % 30’unu geçmeyen özel sağlık sigortası primi ve bireysel emeklilik katkı payları tutarları, prime esas kazanca tabi tutulmaz.
c) (b) bendinde belirtilen istisnalar dışında her ne adla yapılırsa yapılsın tüm ödemeler ile ayni yardım yerine geçmek üzere yapılan nakdi ödemeler prime esas kazanca tabi tutulur. Diğer kanunlardaki prime tabi tutulmaması gerektiğine dair muafiyet ve istisnalar bu Kanunun uygulanmasında dikkate alınmaz.
Bu maddede yapılan düzenleme ile prime tabi olan ve olmayan ödemeler tek tek ve sınırlı olmak üzere belirtilmiştir.
III- Serbest Zamanın SGK Primine Etkisinin Değerlendirilmesi
Serbest zaman, aslında bir “izin” ve/veya “dinlenme” niteliğine haiz olup, doğrudan parasal bir karşılığı bulunmamaktadır.
Serbest zamanın prime tabi tutulması ile ilgili olarak 5510 sayılı Kanunda ve 2020/20 sayılı SGK Genelgesinde herhangi bir düzenleme yapılmadığı görülmektedir.
İşçi, fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yaptığında bunun karşılığı öncelikle fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma ücretinin işverenlerce ödenmesidir. İşverenler bu ücretin yerine işçisini serbest zaman kullanmasına zorlayamaz. Çünkü, serbest zaman kullanımı tamamen işçinin iradesine bağlıdır. İşçi isterse bu ücretler yerine serbest zaman kullanmak ister. İşverenlerin bu yönde tasarruf hakkı bulunmamaktadır. Aksi takdirde idari para cezasına maruz kalırlar.