İsmail ŞENTÜRK

3 tarafı denizlerle çevrili olan ülkemizde denizciliğe verilen ehemmiyet her geçen gün artmaktadır. Son 15 yıldır Dünya Deniz ticaretinden aldığımız pay giderek yükselmiştir. Günümüzde neredeyse kara ticareti kadar aktif bir çalışma alanı olduğu için buradaki işçilerin hakları ayrı bir kanunla düzenlenmiştir. Bu kapsamda gemi çalışanları, diğer bir deyişle gemi adamları 854 sayılı Deniz İş Kanununa göre hak ve görev sahibi olurlar.
854 Sayılı Deniz İş Kanunu uyarınca gemi çalışanları da kıdem ve diğer tazminatlara hak kazanır ancak Deniz İş Kanunu hükümlerine göre hesaplama yapılır.
Makalemizin konusunu, 854 sayılı Deniz İş Kanunu çerçevesinde gemi adamlarının kıdem tazminatı hususu oluşturacaktır.
DENİZ İŞ KANUNU ÇERÇEVESİNDE ÖNEMLİ KAVRAMLAR
Konuya doğrudan girmeden Deniz İş Kanunu ve Gemi Adamı kavramını açıklamakta fayda bulunmaktadır.
Deniz İş Kanunu
854 sayılı Deniz İş Kanunu’nun, 1. maddesi gereği bir geminin Deniz İş Kanunu kapsamına girebilmesi için denizlerde, göllerde ve akarsularda çalıştırılması, bu geminin Türk bayrağı taşıması, geminin yüz ve daha yukarı grostonilatoluk olması gerekir.
Aynı işverene ait gemilerin grotonilatoları toplamı yüz veya daha fazla olduğu takdirde bu gemilerle, bu gemilerde çalışan ve çalıştıranlar Deniz İş Kanunu hükümlerine tabi olacaklardır. Ancak, işverenin çalıştırdığı gemi adamı sayısı beş veya daha fazla bulunduğu takdirde başka bir şart aranmaksızın, diğer bir ifadeyle geminin grostonilatosuna bakılmaksızın, bu gemi Deniz İş Kanunu kapsamına giren bir işyeri olacaktır.
Deniz İş Kanunu Kapsamı Dışındaki İşler
Gemi yabancı ülke bayrağı taşıyor veya gemi Türk bayraklı olsa dahi yüz grostonilatoluk değilse ya da diğer belirtilen istisnai şartları taşımıyor ise bu gemide çalışanlar hakkında Deniz İş Kanunu uygulanamaz.
Taşıma işinde çalışan bu gemilerdeki işçiler 4857 sayılı İş Kanunu’nun da kapsamı dışındadır. İş Kanunu’nun istisnalar başlığını taşıyan 4. maddesinin (a) bendinde deniz taşıma işlerinde İş Kanunu hükümlerinin uygulanmayacağı belirtilmiştir. Bu çalışanlar hakkında 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu hükümleri uygulanacaktır.
Gemi adamı
Gemi adamı, 854 sayılı Deniz İş Kanunu’nun, 2. maddesinde “bir hizmet aktine dayanarak gemide çalışan kaptan, zabit ve tayfalarla diğer kimseler” olarak tanımlanmıştır. Gemi adamları ve Kılavuz Kaptanlar Yönetmeliği’nde ise gemi adamı “Geminin kaptanını, zabitlerini, yardımcı zabitlerini, stajyerlerini, tayfalarını ve yardımcı hizmet personelini ifade eder” şeklinde belirlenmiştir. Gemi adamı cüzdanı ise gemi adamı olabilmek için gerekli koşulları taşıyan kişilere verilen ve gemi adamı yeterlik belgesi, gemi adamı uzmanlık belgeleri ve belge kanıtlarını da içeren cüzdandır.
Gemi adamı Kıdem Tazminatı Hakkı
Gemi adamlarına ödenecek kıdem tazminatları ile ilgili olarak Deniz İş Kanunu çerçevesinde gerekli açıklamalara aşağıda yer verilmiştir;
Gemi Adamlarının Kıdem Tazminatı Nasıl Hesaplanacaktır?
Gemi adamının işe fiilen başladığı tarihten itibaren iş sözleşmesinin devamı süresince her geçen tam yıl için işverence gemi adamına 30 günlük ücreti tutarında kıdem tazminatı ödenir. Bir yıldan artan süreler için de aynı oran üzerinden ödeme yapılır. Grev ve lokavtta geçen süreler kıdem süresine eklenmez. Kıdem tazminatı ile ilgili 30 günlük süre bireysel hizmet sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmeleri ile gemi adamı lehine artırılabilir. Ancak, gemi adamının işverenden alacağı kıdem tazminatının bir üst sınırı vardır.
Gemi adamının aylık ücreti çok yüksek olsa da toplu sözleşmelerle ve hizmet akitleriyle belirlenen kıdem tazminatlarının yıllık miktarı, Devlet Memurları Kanunu’na tabi en yüksek devlet memuruna 5434 sayılı Emekli Sandığı Kanunu hükümlerine göre bir hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesini geçemez.
Kıdem tazminatının hesaplanması, son ücret üzerinden yapılır. Sefer, parça başına akord, götürü veya yüzde usulü gibi ücretin sabit olmadığı hallerde son bir yıllık süre içinde ödenen ücretin o süre içinde çalışılan günlere bölünmesi suretiyle bulunacak ortalama ücret bu tazminatın hesabına esas tutulur. Ancak, son bir yıl içinde işçi ücretine zam yapıldığı takdirde tazminata esas ücret, gemi adamının işten ayrılma tarihi ile zammın yapıldığı tarih arasında alınan ücretin aynı süre içinde çalışılan günlere bölünmesi suretiyle hesaplanır. Kıdem tazminatının hesaplanırken gemi adamının aylık asıl ücreti dışında ücret ekleri, sosyal yardımlar gibi işçiye yapılan ek ödemeler de hesaba dahil edilir.
Gemi Adamlarının Kıdem Tazminat Hesabında Yasal Faiz Ve Zamanaşımı ve Talep Usulü